Οδηγός Μεσσηνίας

Ο πλήρης ταξιδιωτικός οδηγός της Μεσσηνίας

Μεσσηνία Ποτάμι Νέδα

Νέδα

Ανάμεσα στις κορυφές του όρους Τετράζιο, στη βορινή άκρη της Μεσσηνίας, κυλάει τα νερά της προς τον Κυπαρισσιακό κόλπο n Νέδα, το μοναδικό “θnλυκό” ποτάμι της Ελλάδας. Η Νέδα αποτελεί το φυσικό σύνορο ανάμεσα στη Μεσσηνία και την Ηλεία αιώνες τώρα, από τότε που οι Δωριείς, οι απόγονοι του Hρακλή, κατέκτησαν την Πελοπόvvnσο με τα σιδερένια τους όπλα.

Τα νερά της Νέδας ξεκινούν από τις πάμπολλες πηγές στους πρόποδες του Λύκαιου όρους, κοντά στο χωριό Πέτρα, συναντούν χειμάρρους και παραπόταμους από τα γύρω βουνά, ακολουθούν μια εκπληκτική, μαιανδρική πορεια μέσα από στενά φαράγγια, δροσερά πλατώματα και χαράδρες πνιγμένες στη βλάστηση, περνούν κατω από πέτρινα τοξωτά γεφύρια και μέσα από σκοτεινές σπnλιές και καταρράκτες, για να καταλήξουν στα εύφορα λιβάδια του Κυπαρισσιακού κόλπου, καλύπτονυας μια διαδρομn 32 χιλιομέτρων.

Όμορφα και γραφικά χωριά στις πλαγιές της κοιλάδας έχουν συνδέσει την ιστορία τους με τα γάργαρα νερά του ποταμού. Τόποι που φιλοξένησαν σπουδαίους πολιτισμούς, λαμπρά μνnμεία και ιερά, ένδοξες μάχες και ανδραγαθnματα, τόποι γόνιμοι, φιλόξενοι και αγαπητοί, που τους ομόρφυνε πολύ ο ανθρώπινος μόχθος. Η Νέδα και τα χωριά της διατηρούν μια σπάνια, εξωτική ομορφιά, δίνοvτας στη λέξη αναψυχn νόημα και ουσία, λαμπερά διαμάντια της Eλλnνικnς φύσης στις καλύτερες στιγμές της.

Μύθοι & Ιστορία

Στο μαγευτικό κόσμο της ελληνικής μυθολογίας η Νέδα ήταν νύμφή, θεότητα των νερών. Όταν η ρέα γέννησε το Δία, στο Λύκαιον  Όρος, εμπιστεύτηκε την ανατροφή του στη Νέδα και σε άλλες δύο νύμφες, τη Θεισόα και την Αγνώ (κάποιοι μύθοι αναφέρουν και τη νύμφή ιθώμη). Οι νύμφες κράτησαν και ανέθρεψαν το θεϊκό βρέφος, γλιτώνovτάς το από τα δόντια του πατέρα του, ώσπου το πήραν οί Κούρητες, για να συνεχίσουν τη διάσωσή του από τις πατρικές ορέξεις του Κρόνου. Η Νέδα έδωσε το όνομά της στο ποτάμι και έθρεψε τους θρύλους και τις παραδόσεις στις γύρω περιοχές.

Οι Πελασγοί

Κάποτε στα εύφορα εδάφή της κοιλάδας ήρθαν να κατοικήσουν οί Πελασγοί, οί οποίοι αρχικά τρέφονταν με τους θρεπτικούς καρπούς της ήμερης βελανιδιάς που φύτρωνε στις πλαγιές της κοιλάδας (γι´ αυτό και n Πυθία τους ονόμαζε βαλανοφάγους). Ο γιος του βασιλιά Πελασγού, ο Λυκάων, ηταν ο ιδρυτης της Λυκόσουρας και ο πατέρας του Φιγαλου, ο οποίος ίδρυσε τη Φιγάλεια (ενώ και κάποιοι μύθοι θέλουν την Φιγαλεία δρυάδα του δάσους).

Η πόλη ηταν κτισμένη σε ύψωμα, με πολλά τειχη γύρω από γκρεμούς και δυνατό οχυρωτικό περίβολο, ο οποίος όμως δεν εμπόδισε τους Λακεδαιμόνιους να την κυριέψουν, το 659 π.Χ Η αρχαία Φιγαλεία ηταν πολύ καλοφτιαγμένη πόλη. Εκεί υπηρχε και ιερό της Αρτέμιδας “σωτείρας” με λiθινο άγαλμα της θεάς. Στο γυμναστηριο υπηρχε ωραιότατο άγαλμα του Ερμή και όταν οί Φιγαλείς έκαναν βόλτα στην αγορά της πόλης, θαύμαζαν τον αvδριάvτα του Aρραχίωνα, ο οποίος ηταν δύο φορές oλυμπιονίκnς στο άθλnμα παγκράτιο αλλά
πέθανε πάνω στον αγώνα πνίγμένος από τον αντίπαλό του. Ακόμα και νεκρός όμως αναδείχθηκε νικnτης!

Λύμαξ

Στnν αρχαια Φιγαλεία υπηρχε ένας παραπόταμος της Νέδας που ονομαζόταν Λύμαξ (οι ντόπιοι σημερα λένε Λύμακα το ρέμα που περνάει κοντά απ´ το χωριό Δραγώγι). Το όνομα του παραπόταμου έρχεται από τη μυθολογία.

Όταν οί νύμφες έκαναν τον καθαρμό στη Ρέα μετά από τη γέννηση του Δία, έριξαν εκεί τα λύματα του καθαρμού. Κοντά στο σημείο που ο Λύμακας ενώνεται με τη Νέδα υπηρχε τότε το ιερό τnς Ευρυνόμης, δυσπρόσιτο και πνιγμένο στα κυπαρίσσια.

Το ιερό άνοιγε μόνο μία φορά το χρόνο και το άγαλμα της Ευρυνόμης ηταν ξύλινο, δεμένο με χρυσές αλυσίδες και παρίστανε γυμνη γυvαικα ως τη μέση που από τη μέση και κάτω ειχε ουρά ψαριού, αφού n Ευρυνόμη ηταν κόρη του Ωκεανού.

Οί Φιγαλείς ηταν ωραίοι χαρακτηρες, γλεντζέδες και καλοζωισμένοι, “φιλοπότες” και “φιλαπόδημοι”, αφού ταξίδευαν κιόλας για να βρουν και σε άλλους τόπους καλοπέραση. Οι “φιλοπότες” Φιγαλείς είχαν φτιάξει και ναό του Διονύσου του ακρατoφόρoυ (από τους “ακρατoφόρoυς”, τα δοχεία όπου αραίωναν το άκρατο, δυνατό κρασί με νερό).

Το άγαλμα του Διονύσου έλαμπε κόκκινο μέσα στα αμπέλία, βαμμένο με κιννάβαρι (θειούχο υδράργυρο). Στα ρωμαϊκά χρόνια n Φιγαλεία ειχε κόψει νομίσματα που εμφάνιζαν τη Νέδα (η το Λύμακα) με τη μορφή θεού που κρατάει στα χέρια του υδρία απ´ όπου χύνεται νερό.
Από την αρχαία Φιγαλεία έφευγε παλιά ένα μονοπάτι που οδηγούσε στο Κωτίλιον Όρος, βορειοδυτικά της πόλης.

Στο Κωτίλιον, στη θέση Βάσσες (που σημαίνει μικρά πλατώματα στους βράχους) οί Φιγαλείς έχτισαν τον ναό του Επικούριου Απόλλωνα, του θεού που τους βοηθησε να ξαναπάρουν την πόλη τους από τους Σπαρτιάτες.

 

Το Eλάϊoν όρος

Το άλλο ιερό βουνό της Φιγαλείας ονομαζόταν Eλάϊoν όρος και βρισκόταν νότια από το χωριό Στόμιο. Στη νότια πλευρά του βουνού υπήρχε μια σπηλιά, πάνω από το βαθύ φαράγγι, όπου λατρευόταν η Μέλαινα Δήμητρα.

Γιατί Μέλαινα όμως; Σύμφωνα με τους μύθους, όταν η Δημητρα αναζητούσε την κόρη της, την Περσεφόνη, έτυχε ο Ποσείδώνας να αναζητάει… ερωτικώς τη Δημητρα. Η οποία για να γλιτώσει, μεταμορφώθηκε σε φοράδα, οπότε και ο θεός μεταμορφώθηκε σε άλογο, και το μοιραίο συνέβη.

Η Δήμητρα, αηδιασμένη από την συμπεριφορά του Ποσειδώνα και στενοχωρημένη από την αρπαγή της κόρης της, φόρεσε μαύρα (γι´ αυτό και “μέλαινα”) και κλείστηκε στη σπηλιά στο Ελάιον όρος. Μέχρι να την ανακαλύψει ο Πάνας, οι σοδειές είχαν καταστραφεί και οί άνθρωποι είχαν αρχίσει να πεθαίνουν από την πείνα.

Ο τραγοπόδαρος θεός μετρίασε τη λύπη της, η Δήμητρα βγήκε πάλι στο φως και όλα γίναν μέλι γάλα. Γι αυτό και οί ΦιγαλεIς έκαναν ένα άγαλμα στη σπηλιά πρός τιμήν της. Παρίστανε γυναίκα με κεφάλι αλόγου, που κρατούσε στο ένα της χέρι δελφίνι και στο άλλο περιστέρι. Όταν κάποτε το ξόανο κάηκε, όλα τα χωράφια της Φιγαλείας ρήμαξαν.

Οι έντρομοι κάτοικοι έφεραν με τρομερές δαπάνες τον Αίγινητη γλύπτη Ονάτα και κατασκεύασε ένα υπέροχο χάλκινο αvτίγραφο του αρχικού αγάλματος. Στη σπηλιά της Μέλαινας Δήμητρας, οι Φιγαλείς πρόσφεραν στη θεά σταφύλια, καρπούς, κερύθρες, ακατέργαστο μαλλi τα οποία περιέχυναν με αγνό λάδι πάνω στο βωμό.

 

Η ακρόπολη του αρχαίου Λέπρεου

Πιο νότια από την αρχαία Φιγαλεία, ψηλά πάνω από την κοιλάδα της Νέδας, δέσποζε η ακρόπολη του αρχαίου Λέπρεου. Την πόλη ίδρυσαν οι απόγονοι των Αργοναυτών, οι Μινύες, όταν διωγμένοι από τη Λημνο ηρθαν κάποτε στην Tριφυλια, που ζούσαν οί Καύκωνες, και έφτιαξαν κάμποσες πόλεις.

Το Λέπρεο ηταν η κυριότερη και οι κάτοικοί του έδωσαν λυσσώδεις μάχες για την ανεξαρτησία της Tριφυλιας από τους Ηλείους κατακτητές. Η ακρόπολη του Λέπρεου βρισκόταν στα βόρεια του σημερινού χωριού και εκεί υπήρχε και ένας ωραίος δωρικός ναός από πορόλιθο. Η πόλη πήρε το όνομά της από τον ιδρυτη της, τον Λέπρεο, τον ανηψιό του Αυγεία.

Κοντά στα βουνά απ´ όπου Πηγάζει η Νέδα ηταν κάποτε χτισμένη n πανίσχυρη Είρα. Η ακρόπoλή της βρισκόταν στο ύψωμα νότια του χωριού Κακαλέτρι. Η μοίρα της Είρας συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις του Β´ Μεσσηνιακού πολέμου (685-668 π.χ), που ονομάστηκε και πόλεμος του Αριστομένη.

Αυτός ηταν ο ικανότατος αρχηγός των επαναστατημένων Μεσσηνίων τους οποίους έφερε να εγκατασταθούν στην Είρα όταν οί Σπαρτιάτες τους ειχαν κυνηγησει από όλη τη Μεσσηνία. Από την Είρα οί Μεσσnνιοι λεηλατούσαν τη Λακωνία και οί Σπαρτιάτες, που είχαν λυσσάξει, πολιορκούσαν την Είρα χωρίς να καταφέρνουν τίποτα.

Όταν οι Koριvθιοι έστειλαν στρατό να βοηθήσει τους Σπαρτάτες, ο Αριστομένης το έμαθε, έκανε νυχτερινη έφοδο στο στρατόπεδό τους και τους ρημαξε κανονικά. Μετά τη μάχη μάλιστα έκανε την Εκατομφονία, μια θυσία στο Δία Ιθωμάτα, την οποία προσέφεραν οί Μεσσηνιοι όταν σκότωναν εκατό εχθρούς.

Την ενδέκατη χρονιά της πoλιoρκιας της, η Είρα έπεσε. Η Πυθία είχε προβλέψει την καταστροφή λέγοντας ότι “από τότε που ο τράγος πίνει της Νέδας το συστρεφόμενο νερό, θα πάψω να σώζω τη Μεσσηνία, κοντά θα είναι ο όλεθρός της”.

Μάταια οί Μεσσnνιοι κράταγαγ τα αρσενικά τους κατσίκια μακριά από τα δροσερά νερά της Νέδας. Γιατί τράγο ονόμαζαν και την αγριοσυκιά. Και ένα τέτοιο δέντρο είχε φυτρώσει λοξά στην όχθη και τα φύλλα του άγγιζαν τα γερά του ποταμού…

Η καταστροφή της Είρας

Η καταστροφή της Είρας ηταν τελικά η… μοιχεία. Ένας Σπαρτιάτης βουκόλος, που είχε αυτομολnσει από τον ευγενη Εμπέραμο, πηρε τα γελάδια του και εγκαταστάθηκε στα εύφορα χωράφια της Είρας. Εκεί γνώρισε μια ζωηρή Μεσσηνια, της οποίας ο άντρας έκανε βάρδιες στην ακρόπολn της Είρας, όταν ο βουκόλος έκανε βάρδιες στο κρεβάτι της.

Ένα βράδυ με πολύ κακό καιρό και άφθονη νεροποντή, οί Μεσσnνιοι άφησαν αφύλαχτα τα τείχη, υποθέτοντας ότι κανένας Σπαρτιάτης δε θα έρθει να τους πολίορκησεί με τέτοια κακοκαιρία. Ο σύζυγος της ζωηρης Μεσσηνίας γύρισε ξαφνικά σπίπ του, αλλά n καλn γυναικα πρόλαβε και έκρυψε κάπως το βουκόλο.

Όταν ο άντρας της της αποκάλυψε το τι γίνεταί στα τείχη της Είρας, ο βουκόλος θυμηθηκε τη σπαρτιάτικη του καταγωγη καί έφυγε άρον άρον γία να ειδοποιησει τους συμπατριώτες του. Έτσι, μέσα στην κοσμοχαλασιά οί Σπαρτιάτες ηρθαν καί άρχισαν να πολιορκούν την Είρα. Όταν ξημέρωσε, τα πράγματα ηταν πία πολύ δύσκολα γία τους Μεσσηνιους.

Μετά από σκληρότατες μάχες στα τείχη της πόλης (όπου πολεμούσαν καί οι γυναίκες πετώντας κεραμίδα), ο Αριστομένης κατάλαβε πως δεν υπάρχει σωτηρία για την πόλη. Ανακάλεσε από τη μάχη όλους τους άντρες, πηραν τα γυναικόπαιδα καί έφυγαν απείραχτοι από τους Σπαρτιάτες οι οποίοι σεβάστηκαν την απόγνωση των πολίορκημένων. Η Είρα, το τελευταιo έδαφος της Μεσσηνίας όπου κατοικούσαν Μεσσηνιοί, καταστράφηκε το 668 π.χ 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *